Husein – Pašina Džamija

 

 Husein-pašina džamija smještena je u samom centru gradskog jezgra. Njen kompleks je romboidnog oblika i većim dijelom se uzdiže i kameno-betonskom pozidom izdvaja od okolnog prostora, naslanjajući se na dvije ulice. Dio kompleksa u sjeveroistočnom i jugoistočnom dijelu ograđen je metalnom ogradom. Prilaz džamiji sa sjeverozapadne strane dijeli kompleks na dva dijela, a kameno stepenište situaciono ga uzdiže sa nižeg nivoa ulice na viši nivo kompleksa. Na prilazu, neposredno iza stepeništa, smješten je šadrvan (česma) iz novijeg vremena. I šadrvan i džamija okruženi su starim islamskim nadgrobnim spomenicima tipa „nišan“. Izvan uzdignutog romboidnog komleksa, u namjenski zasječenom prostoru jugozapadnog ugla, smještena je sat kula. Pouzdano se zna da je džamiju u Pljevljima podigao Husein-paša Boljanić103 u drugoj polovini XVI vijeka. Kroz svoju dugu istoriju, Husein-pašina džamija privlačila je pažnju brojnim putopiscima i znatiželjnim prolaznicima. Francuski putopisac Filip Difren-Kane, boraveći u Pljevljima 1573. godine, zapisao je da se „u džamiji ovog mjesta vidi lepa i umetnički rađena česma“.104 Poslanik Mletačke republike na Porti, Paolo Kontarini, prolazeći kroz Pljevlja 1580. godine, zapaža i bilježi u svom dnevniku džamiju sa lijepim šedrvanom i Husein pašinim karavansarajem.105 Lefevr, još jedan francuski putopisac, 1611. godine zapisuje da u Pljevljima postoje „tri džamije, dve od kamena, sa lepom česmom u jednoj od njih, i treća od drveta“.106

Najljepši opis Husein-pašine džamije u Pljevljima daje turski putopisac Evlija Čelebi u svom dnevniku iz 1660. godine, u kome kaže: „Ona je kao kakva carska džamija … ima divan umjetniči izrađen minaret i plavu i visoku kupolu … njeni su alemi visoki kao čovjekov uzrast …

Gornji dio mibera, 16. vijek

Kako je njen osnivač bio misirski vezir… pozlatio ih je (misli na aleme) sa deset hiljada dukata i poslao ih mletačkim lađama iz Aleksandrije. … iz Egipta je poslao i umjetnički izrađene asure koje služe kao prostirke u džamiji“.107 Mnogo kasnije, 1913. godine, opisujući Pljevlja Jefto Dedijer za Husein-pašinu džamiju kaže da „svojom impozantnošću ulepšava izgled varoši“.108

Iako se često pominje u pisanim izvorima, pitanje preciznog datovanja Husein-pašine džamije ostalo je još uvijek otvoreno, kao i pitanje neimara. U arhivskoj građi džamije zabilježen je podatak da je ona sagrađena 1569. godine.109 Istina, knjiga sa takvim podatkom nastala je mnogo kasnije u odnosu na vrijeme gradnje džamije, pa je i podatak relativan pošto nije unešen sa pozivom na bilo kakav konkretniji i sigurniji izvor saznanja za takvu tvrdnju.

Na osnovu putopisa nastalog u drugoj polovini XVII vijeka, u kome E. Čelebi bilježi da je „ograda oko džamijskog dvorišta (harem) od drvenih parmaka, jer je dobrotvor umro pre nego što je okolina harema bila dovršena“,110 V. Srbljanović gradi mišljenje da je džamija u Pljevljima sagrađena nešto kasnije, odbacujući tvrdnje da je džamija građena 1569. godine i tvrdeći da je arhivski izvor iz pomenute džamijske knjige nastao na osnovu predanja.111 V.Srbljanović razmišlja, slično H. Šabanoviću,112 da je Husein-paša džamiju podigao nakon povratka u naše krajeve, u vrijeme svog drugog službovanja u njima, koristeći svoje bogato iskustvo sa lijepim džamijama u Misiru i Carigradu, odakle je unaprijed i slao pojedine ukrasne elemente, i da je njena izgradnja konačno završena tek 1594. godine.113 Enes Pelidija uzima 1570/71. godinu kao vrijeme gradnje Husein-pašine džamije u Pljevljima, istovremeno kad je njegov brat Sinan-paša gradio džamiju u Čajniču.114 Takvu tvrdnju potkrepljuje turskim dokumentima u kojima se već oko 1572. godine pominju prvi vjerski službenici u Husein-pašinoj džamiji a ista dokumenta, govoreći u kontekstu popisa hercegovačkog sandžaka iz 1570. godine, kažu:„Husein-paša, sadašnji beglerbeg Dijarbekira, podigao je džamiju u kasabi Taslidža“.115

Svi pomenuti izvori, kao i izvori na koje se poziva E. Pelidija, očigledno nemaju snagu preciznog datovanja Husein-pašine džamije. Zato se sa rezervom mora prihvatati i Pelidijina tvrdnja da je to baš 1570/71. godina. Istina, izvori koje Pelidija iznosi definitivno isključuju mišljenja V.Srbljanovića i H. Šabanovića o kasnijem vremenu gradnje džamije, ali, isto tako, isti izvori još jače učvršćuju mišljenje A. Andrejevića, koji prihvata S. Petković116 i vjerodostojnost arhive iz džamije, po kojima je Husein-pašina džamija sagrađena 1569. godine.117 U prilog takvog razmišljanja govori i logička pretpostavka da su pomenuti alemi i hasure iz Aleksandrije, odnosno Egipta, poslati za već završenu džamiju u Pljevlja između 1573. i 1575. godine, odnosno u vrijeme kad je Husein-paša bio mi sirski vezir.

Mahvil i portal,16. vijek

Pitanje neimara takođe je povezano sa precizni datovanjem džamije. Na osnovu jedne prepiske sa Portom u kojoj Husein-paša traži majstora za zidanje tvrđave u Makarskoj i predlaže da to bude Hajrudin, neimar mostarskog mosta iz 1566. godine, A. Andrejević zaključuje da je dobro poznavanje Hajrudinove majstorske vještine, praćene nadzorom i uputima glavnog carskog neimara Kodža Mimar Sinana, najvjerovatnije navelo Husein-pašu da, nakon završetka posla u Makarskoj 1568. godine, sledeće, 1569. godine, angažuje Hajrudina i za gradnju svoje džamije.118 U prilog toga jasno govore i prepoznatljive stilske odlike pljevaljske džamije. Takođe je izvjesno da su uz Hajrudina mogli doći i dubrovački majstori, pošto su u to vrijeme intenzivno angažovani na izgradnji više zdanja na prostoru hercegovačkog sandžaka, a poznato je da je Husein-paša imao izuzetno dobre odnose sa Dubrovačkom Republikom.119

Kao građevina Husein-pašina džamija skromnih je dimenzija. Na prostoru bivše Jugoslavije ubrajala se u red džamija srednje veličine. Leži na kockastom postolju i gotovo da je kvadratne osnove. Po projektu postojećeg stanja dugačka je 17,20 m, a široka 13,10 m, sa zidovima debljine 1,10 m, dok je njena skladna unutrašnjost u dimenzijama 10,70 x 10,80 x 10,30 metara.120 Kriškastim trompama prelazi iz kvadratne osnove u tambur kupole, koje su središnjim dijelom naslanjene na stalaktitne konzole i neku vrstu sfernih trouglova, preko kojih prelazi u prsten tambura. Sa spoljašnje jugoistočne strane, na uglovima iznad trompi, dominiraju dvije karakteristične, manje, slijepe kupolice. Zidove kubusa oživljava po pet prozora, izuzev sjeverozapadnog, prema tremu, koji ima dva, dok strane oktogonalnog tambura ukrašava po jedan manji prozor, svaki smješten između ugaonih pilastara. Svi otvori su uokvireni fino obrađenim kamenim okoprozornicima. Cijelom dužinom sjeverozapadnog zida pruža se visok i masivan trem, naslonjen na četiri mermerna stuba kružnog presjeka, međusobno učvršćena prelomnim lukovima. Arhitektonskim rešenjem trem je podijeljen u tri prolazna dijela, od kojih je središnji nešto niži sa povišenom kupolicom, dok su dva višlja bočna dijela takođe nadvišena kupolicama iznad kamenom popatošenih sofa. Sa obje bočne strane monumentalni portal ispada iz ravni zida i stvara prostor u kome su smještene dvije niše, lijepo oblikovane i ukrašene stalaktitima, kojima je ukrašen i prostor portala iznad polja za natpis, neposredno iznad deset plitkoreljefno isklesanih rozeta. Uz desni prednji jugozapadni ugao osnovnog kubusa džamije uzdiže se minaret. Svoj sadašnji izgled dobio je godinu dana nakon oštećenja nastalog usled posledica udara groma, odnosno 1912. godine, kada je prezidan u smjeliju, vitkiju i nadvišeniju konstrukciju visoku 42 metra. Na tridesetom metru minareta dominira umjetnički lijepo izrađeni šerefet ukrašen stalaktitima, što, uopšteno posmatrano, daje impresivnu sliku, kakvu je vidio i V. Srbljanović: „Kao strela upućena nebu, vitko minare odvlači kamenu ljepoticu nebu, kome je bila upućena zajednička molba dobročinitelja i anonimnog neimara za večno trajanje vanvremensko“121.

Građevina je zidana od fino tesanog kamena, pedantno složenog u pravilne horizontalne redove, izuzimajući slijepe kupolice i minaret, za koje je korišćen laporac umjesto kamena. Skladni unutrašnji prostor Husein-pašine džamije dočarava impozantna, kako je još 1660. godine zapazio E. Čelebi, „plava i visoka kupola,“122 vješto islikana živopisnim bojama u pravilno raspoređenim vegetabilnim motivima, dok zidove ukrašavaju citati iz Kur`ana. Na uobičajenom mjestu jugoistočnog zida smještena je molitvena niša reprezentativnog mihraba. Bogato profilisani okvir mihraba upotpu njuje plitkoreljefni friz sadržan propletenim poligonima, koji se u raznim veličinama i kombinacijama, neobično vješto u kamenu isklesani, javljaju još i na raskošnom kamenom minberu, smještenom u južnom dijelu jugozapadnog prostora.123 U zapadnom dijelu sjeverozapadnog prostora dominantno stoji kameni mahfil, kako piše A. Andrejević, pedantno ukrašen geometrijskom ornamentikom sastavljenom od traka koje se pod uglom lome, propliću i naizmjenično zaklapaju perforirane šestokrake zvijezde i heksagone.124 Vrijeme od četiri i po vijeka svakako je donijelo ozbiljna oštećenja, kako u konstruktivnom smislu, tako i na umjetničkim ostvarenjima Husein-pašine džamije, što je iziskivalo hitno preduzimanje neophodnih sanacionih intervencija. U tom smislu, tokom 2006. i 2007. godine, započeti su i realizovani sanacioni radovi.

Koran Husein Paše

Boljanjića, 16. vijek

Sanacionim radovima tokom 2006. godine125 postignuta je potpuna statička i dinamička sigurnost objekta, s tim što je spoljašnji i unutrašnji izled ostao apsolutno nenarušen.126 Tokom 2007. godine, na svim postojećim slikanim dekoracijama i arhitektonskim elementima džamije sprovedeni su temeljni konzervatorsko-restaura torski radovi, urađeni na bazi razultata koje je dala prethodno sprovedena stručno-istraživačka sondažna analiza postoječeg stanja.127 Intervencije na slikarskim dekoracijama u unutrašnjem dijelu obuhvatile su kupolu i tambur, sferne uglove, kalote, slobodne zidne površine i mobilijar, koji podrazumijeva mihrab, mimber i mahfil, dok je u spoljašnjem dijelu tretiran džamijski trem.128

Konzervatorsko-restauratorskim istraživanjima došlo se do nekih novih otkrića, koja su dovela u pitanje sva dosadašnja saznanja, posebno po pitanju datovanja i autentičnosti postojeće slikarske dekoracije. Tako je, prema saopštenju L. Abdijević,129 sondažnim istraživanjima postojećeg bojenog slikanog sloja na površinama kupole i tambura, utvrđeno da on pripada III bojnom sloju i da je nastao 1888. godine, a ne u vrijeme gradnje DŽamije, kako se to do sada mislilo. Istraživanja na sfernim uglovima, kalotama i slobodnim zidnim površinama, otkrila su dva starija bojena sloja, odnosno, II i I bojeni slikani sloj, od kojih, I bojeni samo u manjim fragmetima, dok je II sloj bio zastupnjen u mnogo većim površinama, naročito na pozicijama stalaktita ispod trompi.

Konzervatorsko-restauratorski radovi, koji suusledili nakon završenih istraživanja, na cjelokupnim površinama kupole i tambura, kao i na pozicijama trompi, ispod kojih nije bilo starijeg bojenog slikanog sloja, zadržan je postojeći sloj, sa svim svojim vrijednostima koja, po mišljenju stručnjaka, zaslužuju apsolutnu valorizaviju i zaštitu. Na stalaktitnoj dekoraciji ostranjen je III slikani sloj i zadržan II sloj, s tim što je na manjim površinama, presjekom, reprezentativno zadržan I slikani bojeni sloj. Ukrasi oko prozorskih otvora zadržani su u postojećem bojenom sloju, dok je dekoracija „imitacije ukrasnog kamena“ na slobodnim zidnim površinama u potpunosti uklonjena, pošto ispod nje nije otkriven stariji slikani sloj.

Istraživačkim analizama i konzervatorsko-restauratorskim intervencijama na mobilijaru, odnosno, mihrabu, mahvilu i minberu, otkriveni su i, nakon uklanjanja mlađih bojenih premaza, definisani motivi prvobitnih dekoracija koji pripadaju starijem slikanom sloju iz otomanskog perioda. Sondažna istraživanja malterisanih i bojenih površina na tremu, uglavnom su bila koncentrisana na njegovom centralnom dijelu, oko portala i kupolica. Postojanja starijeg bojenog sloja potvrđeno je na pozicijama „stalaktitnih ukrasa“kupolnog prstena, portalu i ostalim zidnim površinama. Na poziciji kupole trema, do kupolnog prstena sa stalaktitima zadržan je stariji i jedini postojeći bojeni sloj iz 1888. godine, tzv. III bojeni slikani sloj, dok su slikanim površinama stalaktitnog prstena centralne kupole trema uklonjene sve bojene intervencije nastale poslije 1888. godine, uključujući i poslednji III sloj. Slikane dekoracije sa severnih uglova sačuvane su u postojećem bojenom sloju, a lehve koje se nalaze u centralnom dijelu prenesene su sa kartona na malter. Sa površine portala uklonjene su sve naknadne intervencije, uglavnom retuši, nastale poslije 1888. godine. Na svim slikanim dekoracijama enterijera i trema sprovedeno je potpuno čišćenje i fiksiranje, kao i neophodno injektiranje podklobučenih mjesta. Konzervatorsko-restauratorske intervencije na arhitektonskim elementima obuhvatile su prepokrivanje kupole, izmjenu stolarije i rekonstrukciju šadrvana.

Prepokrivanje centralne kupole i kupolica trema izvršeno je novim bakarnim limom. Prethodno je preko kupola položen sloj maltera od gline u debljini od 5 sm, u koji je dodavana sjeckana slama sa funkcijom armiranja podloge. Postojeći alemi smješteni na kupolama, konzervirani su i pozlaćeni. Jednostruki dvokrilni prozori izrađeni su od crnog bora, čija su krila izdijeljena po vertikali na po tri kvadratna rasterna polja.

Unutrašnjost Džamije

Planirana izrada kamene ograde oko harema džamije, u kombinaciji naizmjeničnog smjenjivanja sa ogradom od kovanog gvožđa, je u toku, kao i postavljanje dvokrilnih lučnih vrata na glavnom novootvorenom ulazu sa jugozapadne strane. Od glavnog ulaza, uz sjevero – zapadnu fasadu džamije, čitavom širinom harema vodi, takođe, novozgrađena prilazna staza do novog planiranog sporednog ulaza, sa manjom drvenom kapijom, na sjeveroistočnoj strani. Manja drvena kapija planirana je i na starom ulazu sa sjeverozapadne strane. U Husein-pašinoj džamiji do danas je sačuvano samo nekoliko starih rukopisnih i štampanih knjiga. Među njima se posebno izdvaja rukopisni Kur`an, ispisan arapskim pismom, izuzetne iluminacije urađene uglavnom u plavoj, zelenoj i crvenoj boji, na zlatnoj podlozi. Nastao je u XVI vijeku sa očuvanom zabilješkom o Husein-paši kao njegovom naručiocu, odnosno, „vlasniku dobra“.130 Na početku ovog izuzetno vrijednog rukopisa postojao je precizan autentični podatak koji je pružao informacije o prepisivaču, mjestu i godini nastanka. Nakon jedne traljave i nestručne konzervatorske intervencije podatak je izbrisan a sa njime i godina nastanka ovog raritetnog primjerka. Pretpostavlja se da se radilo o 1579. godini (po hidžri 987.), ali se taj podatak danas uzima sa malom rezervom.131

Šadrvan ispred džamije takođe je pretrpio rekonstrukciju tokom sanacionih radova na Husein-pašinoj džamiji 2007. godine. Stari šadrvan, oktogonalne osnove, u svom širem središtu obuhvatao je bazen za vodu, na čijim su bijelo okrečenim kamenim zidovima visokim jedan metar, takođe izgrađenim u oktogonu, bile instalisane slavine sa pijaćom vodom. U samom središtu

šadrvana, bila je smještena fontana visoka oko 1,5 m, čija se voda, preko dvije sopstvene prelivnice, slivala i sakupljala u postojećem bazenu. Iznad kamenih zidova bazena za vodu uzdizala se gusta metalna mrežasta rešetka u obliku kupole, ofarbana u svijetlom tonu zelene boje, na čijem se samom vrhu nalazio dekorisani alem. Odvod viška vode iz slavina regulisan je uskim i plitkim kamenim koritom, a podni prostor oko korita, koji je uzgred služio i kao prilaz džamiji, bio je popločan klesanim kamenom domaćeg porijekla. Šadrvan je natkrivao osmovodni daščani krov koji je ležao na osam drvenih stubova, naslonjenih na kamene baze međusobno povezane podnim ivičnjacima izrađenim od manjih kamenih ploča, takođe domaćeg porijekla. Krovna konstrukcija bila je pokrivena pocinkovanim limom, na čijem vrhu se nalazio još jedan dekorativni alem. Prostor između stubova u donjoj zoni bio je popunjen svjetlo zelenom metalnom ogradom kopljastih završetaka na vrhu, dok je prostor u gornjoj zoni popunjavala daščana zastirka izrađena u islamskoj dekoraciji. Stari, doskorašnji šadrvan, izgrađen je krajem XIX vijeka, najvjerovatnije kad je uz postojeći džamijski trem dograđivan produženi zatvoreni trem,132 srušen šesdesetih godina XX vijeka kako bi džamiji bio vraćen gotovo prvobitni izgled, kakav ima i danas. Po podatku ispisanom na alemu (1298. godina, po hidžri), stari šadrvan se mogao datovati u 1881/82. godinu.

Rekonstrukcijom u 2007. godini, šadrvan je u potpunosti zadržao svoj prvobitni izgled, s tim što mu je izvršena zamjena starih materijala u većem dijelom njegovih postojećih elementa. Od drvenih elemenata sačuvana je konstrukcija od osam vertikalnih stubova, koji su ostali naslonjeni na prvobitne kamene baze povezane autentičnim kamenim pločama. Zadržane su i stare horizontalne drvene grede koje povezuju stubove, kao i sama krovna konstukcija, dok su ostali, vremenom oštećeni drveni detalji krova, zamijenjeni novim. Autentičnost starog šadrvana čuvaju i kameni zidovi bazena za vodu i kamena fontana, koji su metodom tzv. „pjeskarenja“ dobili novo lice. Svi kameni elementi u podnom prostoru, uključujući i unutrašnjost bazena zajedno sa koritom za odvod vode, zamijenjeni su novim elementima od tzv.“štokovanog“ bijelog mermera, kojim se planiraju popločati i još neizgrađene prilazne staze unutar samog harema. Postojeća metalna ograda zamijenjena je novom, izrađenom od kovanog gvožđa, po ugledu na staru, dok je stara metalna mrežasta rešetka iznad bazena uklonjena u potpunosti, a sa njom i postojeći alem. Krovni pokrivač šadrvana od pocinčanog lima zamijenjen je bakarnim limom na čiji vrh je vraćen postojeći dekorativni alem. Tokom konzervatorskih radova u 2007/08 godini alem na šadrvanu je pozlaćen, kao što je, između ostalog, pozlaćeno i sa svih sedam postojećih džamijskih alema nastalih još u vrijeme gradnje Husein-pašine džamije.

Komentariši